Titill: Demanding the Impossible: A History of Anarchism
Höfundur: Peter Marshall
útgáfuár: 1993
Efni: Hugmyndasaga, anarkismi

Eins og nafnið gefur til kynna er þessi bók um sögu anarkismans. Eða svo hélt ég. Í raun er bókin ekki saga anarkistahreyfinga í gegnum tíðina heldur mun frekar hugmyndasaga anarkismans sem pólitísk hugmyndafræði og -stefna. Það er svosem allt í lagi. Titillinn er bara dálítið villandi.
Bókinni hefur verið hampað bæði af anarkistum og almennum fræðimönnum, gagnrýnendum og öðrum fyrir að vera ítarleg, vel skrifuð og vönduð saga anarkismans sem hugmyndafræði og er talin ómissandi í bókasafn hins upplýsta anarkista. Ég get að mörgu leiti verið sammála því. Peter Marshall hefur hér tekið á sig stórt verk og klárað það með prýði. Hann kafar djúpt í hugmyndir helstu hugsuða anarkismans og er óhræddur við að gagnrýna þær líka þar sem við á og það sem er líklega best af öllu við bókina; hann byrjar ekki að skrifa um hugmyndir yfirlýstra anarkista fyrr en eftir um 200 bls. Þar á undan rekur hann þá hugmyndasögu sem hefur smám saman leitt til hugmyndafræði anarkismans, allt frá Taoisma Kína til forna yfir til hugmynda ensku byltingarinnar yfir í franska upplýsingarheimspekinga, þýskra existensíalista og breskra nytjahyggjumanna og sýnir að mínu mati vel fram á hversu hugmyndafræði anarkismans er nátengd þekktari stefnum á borð við klassíska frjálshyggju, rökhyggju og að sjálfsögðu sósíalisma. Þessi aðferð Marshalls við að tengja anarkisma föstum böndum við aðrar heimspekistefnur og hugmyndir ótal þekktra hugsuða sem yfirleitt eru ekki nefndir í samhengi við anarkisma gefur anarkisma sem stefnu það vægi sem hún á svo sannarlega skilið en hefur sjaldan hlotið meðal fræðimanna. Fyrir anarkistann er það líka nauðsynlegt að sjá og skilja að anarkismi er ekki hugmyndafræði aðskilin frá öðrum heldur nátengd öðrum hugmyndakerfum og hefur þróast út frá öðrum, eldri hugmyndum.
Marshall kafar svo að lokum djúpt ofan í skrif og hugmyndir helstu hugsuða anarkismans (eða þekktustu hugsuða anarkismans í það minnsta) á borð við Bakunin, Goldman, Reclus, Tolstoy et al og seinna í bókinni rekur hann svo sögu anarkismans land úr landi og veitir þar með yfirsýn yfir alþjóðleik stefnunar. Síðustu 100 bls þessa 660 bls stórvirkis fjalla svo um nýjustu stefnur og strauma innan stefnunar á þeim tíma sem bókin var skrifuð (en síðan þá hefur mikið vatn hugmynda runnið í sjó anarkismans).
Eins og áður sagði þá ferst Marshall verkið almennt vel úr hendi. Hann skýrir (oft flóknar) hugmyndir djúpra hugsuða vel og skiljanlega, gagnrýnir vankanta á hugmyndum þeirra og setur þær í samhengi við tíðaranda hugsuðanna. Verkið er yfirgripsmikið og það er aðdáunarvert hversu víða Marshall leitar fanga og hversu margt hann tekur með í verkið. En bókin er ekki gallalaus.
Fyrst vil ég þá gagnrýna titilinn. Það kemur hvergi fram á spjöldum bókarinnar að þetta sé hugmyndasaga stefnunnar en ekki raunsaga hennar. Ég átti von á mun meiri sagnfræði og ekki svona mikilli heimspeki og verð að viðurkenna að ég varð því fyrir þónokkrum vonbrigðum því saga heillar mig meir heldur en heimspeki, þó hún geti verið skemmtileg líka. Öll þessi heimspeki gerir verkið líka seinlesið, þungmelt og á köflum hreint út sagt leiðinlegt. Marshall er líka gjarn á að endurtaka sig, sem lengir verkið ennþá meir.
Önnur gagnrýni og efnislegri er á heimildatilvísanir Marshalls. Þær virðast oft á tíðum hreinlega vera tilviljanakenndar, illskiljanlegar og veita litlar upplýsingar. Það er leiðinlegt fyrir lesendur eins og mig sem vilja vita hvaðan upplýsingarnar koma. Önnur gagnrýni nátengd þessari er hversu oft Marshall setur fram fullyrðingar sem geta virkað vafasamar á suma og setur engar heimildatilvísanir við. Hér eru nokkur dæmi: Á bls. 284 segir Marshall: "Unlike Lenin who admired the Catechism of a Revolutionary (C. of a R. var áróðursrit skrifað af níhilistanum Nechaev sem var um tíma í slagtogi með anarkistanum Bakunin og er ritið óhugnanleg réttlæting á ofbeldi, hryðjuverkum og fleiru slíku í nafni 'byltingarinnar'), Bakunin would have not truck with Nechaev's secret organization in Russia" en hann vísar hvorki í heimild til að staðfesta að Lenín hafi verið svona hrifinn af C. of a R. né heimild um að Bakunin hafi ekki verið hrifinn. Eiga lesendur bara að taka þessa fullyrðingu góða og gilda án þess að fá nokkrar nánari útskýringar? Þetta er bara eitt dæmi um hræðilegan skort á tilvísunum í heimildir (eða, án þeirra, útskýringa á af hverju þetta sé niðurstaða Marshalls).
Þriðji gagnrýnispunktur minn er á fullyrðingar sem birtast öðru hvoru þar sem Marshall tekur eigin skoðanir sem sjálfgildar staðreyndir. Dæmi um það er á síðu 288 hvar hann segir að Bakunin hafi verið "prevented ... from realizing that it is impossible to employ violence and force as a means to achieve libertarian and peaceful ends." Þetta er ekki algildur sannleikur heldur persónuleg skoðun Marshalls. Um þetta atriði eru einmitt enn þann dag í dag harðar deilur innan raða anarkista og öllum augljóst að fullyrðingin er ekki algildur sannleikur heldur viðhorf. Orðalagið er því villandi og beinlínis rangt.
Svo eru fleiri gagnrýnisatriði eins og að Marshall virðist mismuna persónum sem hann hefur (og hefur ekki) til umfjöllunar eftir því hversu vel honum líkar við hugmyndir þeirra, óháð því hversu áhrifamiklir viðkomandi einstaklingar voru innan anarkistahreyfingarinnar á sínum tíma eða seinna meir. Johann Most, þýsk-ameríski anarkistinn sem hafði mikil áhrif á hreyfinguna í Bandaríkjunum og víðar undir lok 19. aldarinnar og var eldheitur stuðningsmaður ofbeldis og hryðjuverka fyrir málstað byltingarinnar, fær eina og hálfa blaðsíðu til umfjöllunar á meðan Gandhi, sem var ekki yfirlýstur anarkisti (þó hann hafi vissulega talað jákvætt um stefnuna og verið undir áhrifum frá henni, sem og að hafa haft áhrif á hana í seinni tíð), fær heilar sex blaðsíður. Og það sama má segja um stefnur. Þannig fær einstaklingssinnaður anarkismi og anarkó-kapítalismi takmarkað pláss á meðan kommúnískur anarkismi fær fleiri tugi, ef ekki hundruðir blaðsíðna. Að Marshall láti í ljós eigin skoðun á málum og mönnum er bæði eðlilegt og æskilegt en í verki sem gefur sig út fyrir að vera yfirlitsrit yfir hugmyndasögu ákveðinnar stjórnmálastefnu verður að reyna að taka tillit til allra þátta hennar, hvort sem manni líkar þeir eður ei. Og bókin er þurr og þung aflestrar og vantar meiri sagnfræði til að krydda þessa leiðinda heimspeki. Engu að síður er Demanding the Impossible nauðsynleg bók fyrir alla sem vilja þekkja eitthvað til anarkisma sem raunhæfrar og alvarlegrar stjórnmálastefnu sem ber að taka alvarlega.